Saklı Pay, Tasarruf Oranı, Tenkis, Denkleştirme

Miras paylarının mirasbırakanın tasarruflarına karşı korunan kısmına saklı pay denir. Mirasbırakanın saklı paylı mirasçılarının bu saklı payları toplamının dışında kalan ve serbestçe tasarruf etmesi mümkün olan kısmına ise tasarruf nisabı denir.
Mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufla saklı paylı mirasçısının bu saklı payına tecavüz eden bir işlem yapması halinde, söz konusu tasarruf işlemi kendiliğinden hükümsüz sayılmaz. Saklı paylı mirasçının kendisine tanınan özel bir dava ile bu tasarrufun saklı payına tecavüz eden kısmının etkisizleştirilmesini isteyebilir. Bu talep tenkis davasıdır.
Saklı paya tecavüz eden tüm ölüme bağlı tasarruflar tenkise tabi iken sağlararası tasarrufların ancak istisnaen kanunda belirtilmiş bazıları (MK 565) tenkise tabidir.
Saklı Paylı Mirasçılar
Hukukumuzda saklı paylı mirasçılar, mirasbırakanın altsoyu,ana ve babası ve eşidir.
Saklı paylar
MK 506:
Altsoy için yasal miras payının yarısı (1/2)
Ana ve babanın her biri için yasal miras payının dörtte biri (1/4)
Sağ kalan eş için, altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, (altsoy ile ¼ , ana baba zümresi ile ½ )
diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçü. ( 3.zümre ile mirasçı ise ¾ x ¾ = 9/16 , tek başına mirasçı ise ¾ )
Saklı pay hesaplamasındaki prensipler :
Aynı zümredeki mirasçıların payı ister az ister çok olsun, bunların saklı payları toplamı ve mirasbırakanın tasarruf oranı değişmez. Ör: M nin ölümü üzerine sadece bir çocuğu hayatta ise ç nin tüm terekenin üzerindeki hakkının ( 1/1) ½ ‘si saklı payıdır. Şayet M nin ölümü üzerine geriye üç çocuk ( ç1,ç2,ç3 ) kalmış ise her birinin saklı payı ( 1/3 x 1/2 = 1/6 ) saklı paylar toplamı 1/6 + 1/6 + 1/6 = ½ eder.
Saklı paylı mirasçının mirasbırakandan önce ölmesi halinde saklı paylarının altsoyu tarafından temsil edilmesi söz konusu olmaz. Her mirasçının yakınlık derecesi bakımından yasaca saklı paya sahip kılınıp kılınmadığına ayrı ayrı bakılır. Ör: M nin ölümü üzerine babası B ve kardeşi K hayatta ise; B nin saklı payı ( ½ x ¼ = 1/8 ) , K daha önceden ölen annesinin yerine mirasçı oluyorsa da kardeş K saklı paya sahip olmadığından M nin tasarruf oranı 7/8 olur.

Tasarruf Oranının Terekeye Göre Hesaplanması
Burada tereke 1 tam sayı kabul edilerek saklı paylar toplamını ifade eden kesirli sayının 1’den çıkarılması üzerine bulunacak kesir, tasarruf oranını ifade edecektir. Soyut oransal hesaplmayı takiben, bu oranın tatbik edileceği terekenin toplam parasal değerini hesaplamak gerekir.
Çıkarılacak değerler:
Madde 507- Tasarruf edilebilir kısım, terekenin mirasbırakanın ölümü günündeki durumuna göre hesaplanır.
Hesap yapılırken, mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri, mirasbırakan ile birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kimselerin üç aylık geçim giderleri terekeden indirilir.
-mirasbırakanın borçları: tereke aktifinden çıkartılacaktır.borçulunun ölümü ile sona ermeyecek olup mirasçılar tarafından ödenecektir. Borçların geçerli olmaları ve henüz ifa edilmemiş olmaları yeter.
-cenaze giderleri: mirasbırakanın cenazesinin defnedilmesi için yapılan bütün masraflar terekeden indirilir.
Eklenecek değerler:
Madde 508-Mirasbırakanın sağlararası karşılıksız kazandırmaları, tenkise tâbi oldukları ölçüde, tasarruf edilebilir kısmın hesabında terekeye eklenir.
3. Sigorta alacakları
Madde 509-Mirasbırakanın kendi ölümünde ödenmek üzere üçüncü kişi lehine hayat sigortası sözleşmesi yapması veya böyle bir kişiyi sonradan lehdar olarak tayin etmesi ya da sigortacıya karşı olan istem hakkını sağlararası veya ölüme bağlı tasarrufla karşılıksız olarak üçüncü kişiye devretmesi hâlinde, sigorta alacağının mirasbırakanın ölümü zamanındaki satın alma değeri terekeye eklenir.
Madde 669- Yasal mirasçılar, mirasbırakandan miras paylarına mahsuben elde ettikleri sağlararası karşılıksız kazandırmaları, denkleştirmeyi sağlamak için terekeye geri vermekle birbirlerine karşı yükümlüdürler.
Mirasbırakanın çeyiz veya kuruluş sermayesi vermek ya da bir malvarlığını devretmek veya borçtan kurtarmak ve benzerleri gibi karşılık almaksızın altsoyuna yapmış olduğu kazandırmalar, aksi mirasbırakan tarafından açıkça belirtilmiş olmadıkça, denkleştirmeye tâbidir
1.Denkleştirmeye (iadeye) tabi kazandırmalar
Mirasbırakanın MK 669 hükmünde belirtilen ve mirasçılarına yönelik olan bazı sağlararası tasarrufları tasarruf oranını aşmamış olsa bile mutlak suretle terekeye iade edilecektir. Şayet denkleştirmeye tabi kazandırma bir sebeple denkleştirmeden kurtulmuş fakat tenkise tabi ise bunun değeri gene terekeye eklenecektir.
2.Tenkise tabi sağlararası kazandırmalar
Bunların değeri tereke aktifi ile toplanır.Bu kazandırmaların değerinin terekeye eklenmesi için haklarında bir mirasçı tarafından tenkis davası açılmış olması aranmaz.Yapılan sadece saklı paylara tecavüz bulunup bulunmadığını belirleyecek bir kağıt üzerinde hesaplamadır.
-Denkleştirmeye tabi olması gerekirken bundan kurtulan kazandırmalar
MK 565 b1 : Mirasbırakanın, mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapmış olduğu sağlararası kazandırmalar,geri verilmemek kaydıyla altsoyuna malvarlığı devri veya borçtan kurtarma yoluyla yaptığı kazandırmalar ya da alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi,

a)mirasbırakanın mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçısına miras payına mahsuben yapmış olduğu sağlararası kazandırmalar :
Mirastan uzaklaştırılma (ıskat),yoksunluk,red gibi bir sebeple mirasçı olamayan kişi esasen mirasbırakan tarafından hak kazanacağı varsayılan miras hissesinin bir parçası olarak önceden kendisine verilmiş değeri mevcut mirasçılarının saklı paylarını ihlal ettiği oranda onlara vermek zorundadır.
Madde 670- Mirasın açılmasından önce veya sonra mirasçılık sıfatını kaybeden mirasçıya ait geri verme yükümlülüğü, onun yerini alan mirasçılara, miras paylarında meydana gelen artış oranında geçer.
Bu hükümle denkleştirme yükümü sona ermemekte, denkleştirme yükümlüsü değişmektedir. Denkleştirme yükümlüsünün mirasın açılmasından önce veya sonra mirasçı sıfatını kaybettiği durumlarda ancak yerine geçen denkleştirme yükümlüsünden bu kazandırma kısmen veya tamamen alınamıyorsa tenkis davası söz konusu olabilir.
b)mirasbırakan tarafından denkleştirmeden muaf tutulduğu için denkleştirilmesi istenemeyen kazandırmalar
Niteliği gereği denkleştirmeye tabi olduğu halde aksi kararlaştırıldığı için denkleştirmeden kurtulan kazandırmalar bu kez tenkise tabi olacağından tereke hesaplanmasında mevcut değerlere eklenecektir. Mirasbırakanın denkleştirmeden farklı olarak tenkisi önleme yetkisi bulunmadığından tasarruf nisabı hesaplanmasında tereke ile toplanacaktır.
-mirastan ivazlı feragat halinde mirasçıya mirasbırakanın hayattayken ödediği karşılık
MK 565 b2 : Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi maksadıyla yapılan kazandırmalar, denerek mirasbırakanın sağlığında yapılan kazandırma kastedilmiştir. Bu tür kazandırmalar tereke hesabına eklenecek ve bu toplam üzerinden yapılacak tasarruf nisabı hesaplanması sonucu tenkisi gerekip gerekmeyeceği bulunacaktır.
:ÖR: M nin mirasçıları çocukları A ve B dir. A ile M ivazlı mirastan feragat sözl yapmış , A 10 milyon lira almış. M ölünce terekesinde 2 milyon lira çıkmış. Tasarruf nisabı hesabında tereke 10+2 = 12 milyon kabul edilir. B nin saklı payı 12 x ½ x ½ = 3 milyon liradır. Terekede bulunan 2 milyon lirayı fiilen B alır , geri kalan 1 milyon için tenkis davası açar.
-bağışlayanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ve adet üzere verilen hediyeler hariç ölümünden önceki 1 yıl içinde yapmış olduğu bağışlamalar
a) 2 grup bağışlama tenkise tabidir: mirasbırakanın ölümünden önceki 1 yıl içinde kalan her türlü bağışlamalar
: mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutması şartıyla ne kadar eski olursa olsun tüm bağışlamalar
b) muvazaalı bir satışla gizlenmek istenen bağışlamalar
Nitelikli muvazaada görünürdeki satış işlemi muvazaa sebebiyle geçersiz olmasına karşın gizlenen işlem bağış sözleşmesi geçerli kalacaktır. Bu durumda saklı paylı mirasçılar bu kazandırmayı bağışlama olarak tenkis ettireceklerdir.
-vakıf kurmak için yapılan kazandırmalar
Madde 526- Mirasbırakan, terekesinin tasarruf edilebilir kısmının tamamını veya bir bölümünü özgülemek suretiyle vakıf kurabilir.
Bu hüküm mirasbırakanın ister vasiyetname yoluyla ister sağlığında yapacağı işlemle kurduğu vakıflara tahsis ettiği malları tenkise tabi tutmuştur. Kurulacak vakfa özgülenen malvarlığı vakıf kurucusu mirasbırakanın tasarruf oranını aşmamalıdır.Mirasbırakan vakfı sağlığında resmi senet düzenlemek yoluyla kurmuşsa bu vakfa tahsis ettiği malvarlığı da ölümü üzerine tereke hesaplanırken toplanacak değerler arasındadır.
-saklı payı etkisiz kılma vasıtasıyla yapılan kazandırmalar
Bu bende giren tasarruflarda yapılan işlemin tipi değil,yapılan işlemin saklı payı ihlal etme maksadıyla yapılması önem taşır. Bendin kapsamına mirasbırakanın ölümünden önceki bir yıldan eski bağışlamalar girebileceği gibi bu sürenin içinde veya dışında bağışlamadan başka bir yolla yapılan kazandırmalar da girebilir.
-üçüncü kişi yararına hayat sigortası alım bedeli
Mirasbırakanın sağlığında yaptığı bu bir hayat sigortası sözleşmesi uyarınca üçüncü bir kişi hak sahibi olmuşsa bu sigortanın alım değeri tenkise tabi olup hesaplama sırasında terekeye eklenecektir.
• RED, ÇIKARILMA, FERAGAT VE YOKSUNLUĞUN ETKİSİ

1-reddin tasarruf oranı üzerindeki etkisi:
Red halinde.reddeden mirasçı ya da mirasçılar geçmişe etkili olarak mirasbırakanın ölüm anından itibaren mirasçılık sıfatını kaybettiklerinden tereke,reddeden sanki mirasbırakandan önce ölmüş gibi paylaşılır.

ÖR:M’nin ölümünde üç oğlu A,B,C hayatta.her birinin miras payı 1/3. Her birinin saklı payı ise 1/6 .M ‘nin tasarruf oranı ½. A’nıın mirası reddetmesi ve altsoyu olmaması durumunda B ve C’nin miras payı ½,saklı pay toplamları ½. M nin tasarruf oranı ½ olur. Kök veya zümre başları halefleri olmadan mirası reddetmişlerse aynı zümre ve hattaki saklı paylı mirasçıların saklı pay miktarları artmakta fakat mirasbırakanın tasarruf oranında bir değişiklik olmamaktadır.
-aynı örnekte A’nın D adında bir çocuğu olursa,A’nın yerini D alacağı için M’nin tasarruf oranı ve B ve C’nin saklı pay miktarında değişiklik olmaz.B,C,D nin saklı pay toplamı (1/6+1/6+1/6=) ½ edeceğinden M nin tasarruf oranı da yine ½ olur.
2-mirastan mahrumiyetin tasarruf oranı üzerindeki etkisi:
Hesabın reddeki gibi yapılacağı görüşü vardır. Tereke mirastan mahrum olan sanki mirasbırakandan önce ölmüş gibi paylaşılır. Kendiliğinden mirasçılık sıfatı ortadan kalkar.
3-mirastan çıkarılmanın(ıskat) tasarruf oranı üzerindeki etkisi:
Madde 511- Mirasçılıktan çıkarılan kimse, mirastan pay alamayacağı gibi; tenkis davası da açamaz.
Mirasbırakan başka türlü tasarrufta bulunmuş olmadıkça, mirasçılıktan çıkarılan kimsenin miras payı, o kimse mirasbırakandan önce ölmüş gibi, mirasçılıktan çıkarılanın varsa altsoyuna, yoksa mirasbırakanın yasal mirasçılarına kalır. (kural)
Mirasçılıktan çıkarılan kimsenin altsoyu, o kimse mirasbırakandan önce ölmüş gibi saklı payını isteyebilir. (istisna)
Kural,hesap yapılırken ıskat edilen mirasçının göz önünde bulundurulması ve sonra onun saklı payının mirasbırakanın tasarruf nisabına eklenmesidir.
ÖR:M nin mirasçıları oğulları A ve B dir. A ıskat edilmiş. A sanki mirastan çıkarılmamış gibi göz önünde bulundurulup saklı payı M nin tasarruf oranına eklenecektir. A ve B nin miras payları ½ şer ,saklı payları ¼ erdir. M nin tasarruf oranı ½ dir. Ancak A ıskat edildiği için onun saklı payı M nin tasarruf oranına eklenir ve tasarruf oranı ½ + ¼ = ¾ olur.
Retten farklı olarak diğer mirasçıların paylarında değişiklik yapmamakta sadece mirasbırakanın tasarruf oranını artırmaktadır. Bu husus mirasbırakanın çıkarılan mirasçının saklı payı üzerinde tasarrufta bulunmuş olması hali için geçerlidir. Eğer mirasbırakan böyle bir tasarrufta bulunmamışsa o zaman mirastan çıkarılanla aynı düzeyde mirasçı olanların paylarının miktar olarak artacağı MK 511/II den açık olarak anlaşılmaktadır.
Bu açıklamalar,çıkarılanın mirasbırakana da mirasçı olabilecek saklı paylı altsoyunun bulunması halinde uygulanmaz. MK 511/III e göre bu durumda mirastan çıkarılanın altsoyu ona halef olur ve kendi saklı payını alır.Mirasbırakanın tasarruf oranının artıp artmayacağı, halef olan altsoyun saklı pay oranının çıkarılanla aynı olup olmamasına bağlıdır.
ÖR: M öldüğü zaman hayatta olan hısımları oğulları A ve B ile A nın çocuğu C dir. A mirastan çıkarılmış. Çıkarma olmasaydı miras A ve B arasında eşit olarak paylaşılacak (1/2) ve saklı paylar toplamı ½ ,m nin tasarruf oranı da ½ olurdu.
A ıskat edildiğine göre onun yerini altsoyu olan C alır , C nin saklı pay oranı A ile aynı olduğundan M nin tasarruf oranında bir değişiklik olmaz,yine ½ kalır.
ÖR: M nin hısımları annesi A , babası B,kardeşi C dir. A mirastan çıkarılmış. Çıkarılma olmasaydı miras A ve B arasında eşit olarak paylaşılacak ve saklı pay toplamları (1/8 +1/8 =) ¼ ,tasarruf oranı da ¾ olacaktı. A çıkarıldığına göre yerini C alacak ve miras B ve C arasında ½ oranında paylaşılacak ; B nin saklı payı 1/8 iken , C nin saklı payı bulunmadığından tasarruf oranı 7/8 olacaktır. M nin tasarruf oranı A nın mirasçılığından kurtulduğu oranda artar.
4-feragatin tasarruf oranı üzerindeki etkisi :
-ivazlı feragat:
MK 565/b2 ye göre ivazlı feragatte ivaz net terekenin hesaplanmasında terekeye eklenir. Böyle olunca da feragat eden kişi tıpkı çıkarılmada olduğu gibi terekenin paylaşılmasında göz önünde bulundurulur. Bunun sonucu ise feragat edenin saklı payının mirasbırakanın tasarruf oranına eklenmesi buna karşılık diğer saklı paylı mirasçıların paylarında bir değişiklik olmamasıdır. Hesap çıkarılmada olduğu gibi yapılmakla beraber feragat edenin altsoyu mirasbırakana karşı saklı paylı mirasçı olsa bile MK 528/3 teki kural gereği bir şey alamayacaktır.meğer ki mirasbırakanın aksine bir iradesi bulunsun.
ÖR:M geride çocukları A,B ve C ile C nin çocuğu D yi bırakmış. Ölmeden önce C ile ivazlı miras sözl. Yapmış. İvaz olarak C ye 6 milyon tl vermiş. Ölüm anında net tereke 12 milyon tl. C ye verilen ivaz terekeye ekleneceğine göre tereke kağıt üzerinde 18 milyon tl.bu durumda A,B,C ye 6 milyon tl miras düşecek.saklı payları 3er milyon tl.tasarruf oranı da 9 milyon tl. C mirastan ivazlı feragat ettiği için onun saklı payı M nin tasarruf oranına eklenir tasarruf oranı 12 milyon tl. D aksine bir anlaşma bulunmadıkça C ye halef olamayacaktır.
-ivazsız feragat :
Türk hukukunda ivazsız feragat altsoyu etkilemediği için hesabın mirastan çıkarılmadaki gibi yapılacağı kabul edilir. Feragat edenin altsoyu MK 511/3 teki hükümlerden yararlanabilecek ve mirasbırakana karşı olan saklı payını isteyebilecektir.
ÖR:M nin eşi E,çocukları A,B ve B nin çocuğu C hayatta. B ile aralarında ivazsız miras sözl. var.E nin miras payı ¼, saklı payı da ¼. A nın miras payı 3/8 , saklı payı 3/16 . C nin miras payı 3/8,saklı payı 3/16.saklı paylar toplamı 10/16. Tasarruf oranı 1-10/16 = 3/8.
B’nin altsoyu olmasa idi tasarruf nisabında saklı payı eklenirdi.tasarruf oranı 3/8+ 3/16 olurdu.